ଓଡ଼ିଶାରେ ଉପଭୋକ୍ତା ଅଭିଯୋଗ କିପରି ଦାଖଲ କରିବି?

କିଏ ଅଭିଯୋଗ କରିପାରିବେ, ଏବଂ କେଉଁ ବିଷୟରେ

ଉପଭୋକ୍ତା ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 2019 (Consumer Protection Act) ଅନୁଯାୟୀ, ଉପଭୋକ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ପୁନର୍ବିକ୍ରୟ ବା ବାଣିଜ୍ୟିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ସାମଗ୍ରୀ କିଣନ୍ତି ବା ସେବା ନିଅନ୍ତି। ଅନଲାଇନ୍ କିଣାକିଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅଭିଯୋଗ ନିମ୍ନ ବିଷୟରେ ହୋଇପାରେ:

• ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ, କିମ୍ବା ସେବାରେ ତ୍ରୁଟି (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଙ୍କିଂ, ବୀମା, ଟେଲିକମ୍, କୁରିଅର, ଶିକ୍ଷା, ଚିକିତ୍ସା, ଯାତ୍ରା ଓ ଗୃହ ସେବା);
• ମିଥ୍ୟା ବା ପ୍ରତାରଣାମୂଳକ ବିଜ୍ଞାପନ ସମେତ ଅନୁଚିତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପ୍ରଥା ବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପ୍ରଥା;
• ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର, ପ୍ରଦର୍ଶିତ ବା ସହମତ ମୂଲ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଅତିରିକ୍ତ ଦାମ୍ ଆଦାୟ; ଏବଂ
• ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପାଦ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କ୍ଷତି ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦ ଦାୟିତ୍ୱ (product liability)।

କିଛି ସାଧାରଣ ଅଭିଯୋଗ ପାଇଁ ଅଲଗା ସହାୟିକା ଅଛି: ବିଲ୍ଡରଙ୍କ ବିଳମ୍ବ ଓ ଓଡ଼ିଶା RERA ଅଭିଯୋଗ ଇଂରାଜୀରେ, ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ବୀମା ଦାବି ଇଂରାଜୀରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ ବିବାଦ ଇଂରାଜୀରେ, ଅନଲାଇନ୍ କିଣାକିଣି ଅଭିଯୋଗ ଇଂରାଜୀରେ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ଅବହେଳା ଅଭିଯୋଗ ଇଂରାଜୀରେ।

କେଉଁ କମିଶନ: ଆର୍ଥିକ ସୀମା

30 ଡିସେମ୍ବର 2021ରେ ବିଜ୍ଞାପିତ ଉପଭୋକ୍ତା ସୁରକ୍ଷା (ଜିଲ୍ଲା କମିଶନ, ରାଜ୍ୟ କମିଶନ ଓ ଜାତୀୟ କମିଶନର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର) ନିୟମ, 2021 ଅନୁଯାୟୀ, ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଦାବି କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷତିପୂରଣ ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସାମଗ୍ରୀ ବା ସେବାର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:

ତେଣୁ ଯିଏ ଏକ ଫ୍ଲାଟ ପାଇଁ ₹40 ଲକ୍ଷ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ କ୍ଷତିପୂରଣ ଓ ସୁଧ ଭାବେ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଦାବି କରୁଥିଲେ ବି ଜିଲ୍ଲା କମିଶନକୁ ଯିବେ।

କେଉଁଠି ଦାଖଲ କରିବେ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର

ଧାରା 34(2) ଅନୁଯାୟୀ, ସେହି ଜିଲ୍ଲା କମିଶନରେ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରାଯାଇପାରିବ ଯାହାର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ:

• ବିପକ୍ଷ (opposite party) ରହନ୍ତି, ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି ବା ଏକ ଶାଖା କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଅଛି;
• ମାମଲାର କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଂଶିକ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା; କିମ୍ବା
• ଅଭିଯୋଗକାରୀ ରହନ୍ତି ବା ଲାଭ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

ଶେଷ ବିକଳ୍ପଟି 2019 ଆଇନରେ ନୂଆ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଥିବା ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ସାଧାରଣତଃ ଅନ୍ୟତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଏକ କମ୍ପାନୀ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା କମିଶନରେ ଦାଖଲ କରିପାରିବେ। ରାଜ୍ୟ କମିଶନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ।

ସମୟସୀମା

ମାମଲାର କାରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ତାରିଖଠାରୁ ଦୁଇ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରିବାକୁ ହେବ (ଧାରା 69)। ବିଳମ୍ବର କାରଣ ବୁଝାଇ ଏକ ଆବେଦନ ସହିତ, ବିଳମ୍ବ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ କାରଣ ଥିଲା ବୋଲି କମିଶନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ପରେ ଦାଖଲ ହୋଇଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ। ଲଗାତାର ତ୍ରୁଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେପରିକି ଦଖଲ ଦେଇନଥିବା ବିଲ୍ଡର, ମାମଲାର କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ଦଖଲ ବା ଅର୍ଥ ଫେରସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ରହିଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

ଅନଲାଇନ୍ ଦାଖଲ: e-Jagriti (ପୂର୍ବରୁ e-Daakhil)

ଅଭିଯୋଗ ଅନଲାଇନ୍‌ରେ ଦାଖଲ କରାଯାଇପାରିବ। 2020ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା e-Daakhil ପୋର୍ଟାଲକୁ 1 ଜାନୁଆରୀ 2025ରୁ କମିଶନଗୁଡ଼ିକର ମାମଲା ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଉପଭୋକ୍ତା ବ୍ୟାପାର ବିଭାଗର e-Jagriti ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ମିଶାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶା ସମେତ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର କମିଶନ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ପଞ୍ଜୀକରଣ କରିପାରିବେ, ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବା ଅପଲୋଡ୍ କରିପାରିବେ, ଅନଲାଇନ୍‌ରେ ଶୁଳ୍କ ଦେଇପାରିବେ ଏବଂ ମାମଲା ଟ୍ରାକ୍ କରିପାରିବେ। କମିଶନ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ସିଧାସଳଖ ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରାଯାଇପାରିବ।

1. e-jagriti.gov.inରେ ଉପଭୋକ୍ତା ବା ଆଇନଜୀବୀ ଭାବେ ପଞ୍ଜୀକରଣ କରନ୍ତୁ।
2. କମିଶନ ବାଛନ୍ତୁ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆପଣଙ୍କ ଜିଲ୍ଲାର ଜିଲ୍ଲା କମିଶନ)।
3. ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ, ତଥ୍ୟ ଓ ମଗାଯାଉଥିବା ପ୍ରତିକାର ଲେଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ଅଭିଯୋଗ, ଶପଥପତ୍ର ଓ ଦଲିଲଗୁଡ଼ିକୁ PDF ଭାବେ ଅପଲୋଡ୍ କରନ୍ତୁ।
4. ଶୁଳ୍କ ଦେଇ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ; ଦାଖଲ ନମ୍ବର ଲେଖି ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ (admission) ତାରିଖ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତୁ।

ଶୁଳ୍କ

ଦିଆଯାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟ ₹5 ଲକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଅଭିଯୋଗ ପାଇଁ କୌଣସି ଶୁଳ୍କ ନାହିଁ। ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ମୂଲ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ଶୁଳ୍କ ଦେବାକୁ ହୁଏ, ଯାହା ରାଜ୍ୟ ଓ ଜାତୀୟ କମିଶନ ପାଇଁ ଅଧିକ। 2020ଠାରୁ ଏହି ତାଲିକା ସଂଶୋଧିତ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଦାଖଲ ପୂର୍ବରୁ e-Jagriti ବା କମିଶନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ବର୍ତ୍ତମାନର ଶୁଳ୍କ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।

ଅଭିଯୋଗରେ କ’ଣ ଲେଖିବେ

• ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଓ ଠିକଣା, ଏବଂ ବିପକ୍ଷର ସଠିକ୍ ନାମ ଓ ଠିକଣା (କମ୍ପାନୀ ହେଲେ, ଏହାର ପଞ୍ଜୀକୃତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାଖା)।
• ତାରିଖ ଅନୁଯାୟୀ ବିବରଣୀ: ଆପଣ କ’ଣ କିଣିଲେ ବା ବୁକ୍ କଲେ, ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଶି, କ’ଣ ଭୁଲ ହେଲା, ଏବଂ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆପଣ କ’ଣ କଲେ।
• ଦଲିଲ: ଇନଭଏସ୍ ବା ରସିଦ, ଚୁକ୍ତିନାମା ବା ଆବଣ୍ଟନ ପତ୍ର, ୱାରେଣ୍ଟି, ଚିଠିପତ୍ର, ଦେୟ ପ୍ରମାଣ, ଫଟୋଗ୍ରାଫ୍, ଏବଂ ତ୍ରୁଟି ଉପରେ କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନ ବୈଷୟିକ ରିପୋର୍ଟ।
• ପ୍ରତିକାର: ମରାମତି, ବଦଳ, ଅର୍ଥ ଫେରସ୍ତ, କ୍ଷତିପୂରଣ, ସୁଧ ଏବଂ ମକଦ୍ଦମା ଖର୍ଚ୍ଚ।
• ଅଭିଯୋଗକୁ ସତ୍ୟାପିତ କରୁଥିବା ଏକ ଶପଥପତ୍ର।

ଦାଖଲ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବସାୟୀ ବା ସେବା ପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କୁ ଲିଖିତ ନୋଟିସ ପଠାଇବା ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଇନଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅନେକ ସମୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତର (କିମ୍ବା ନୀରବତା) ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରମାଣ ହୋଇଯାଏ। ଦାଖଲ ପୂର୍ବରୁ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଉପଭୋକ୍ତା ହେଲ୍ପଲାଇନ୍ (1915, ଏବଂ ଅନଲାଇନ୍‌ରେ consumerhelpline.gov.in) ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ।

ମାମଲା କିପରି ଆଗକୁ ବଢ଼େ

1. ଗ୍ରହଣ (admission)। କମିଶନ ସାଧାରଣତଃ 21 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରିବେ କି ନାହିଁ ତାହା ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
2. ନୋଟିସ ଓ ଉତ୍ତର। ବିପକ୍ଷକୁ ନିଜର ବକ୍ତବ୍ୟ ଦାଖଲ ପାଇଁ 30 ଦିନ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା କମିଶନ ଅଧିକ 15 ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାଇପାରନ୍ତି।
3. ମଧ୍ୟସ୍ଥତା। ସମାଧାନର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ, କମିଶନ ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥତାକୁ ପଠାଇପାରନ୍ତି (ଧାରା 37)।
4. ସାକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଶୁଣାଣି। ସାଧାରଣତଃ ଶପଥପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ, ଲିଖିତ ଯୁକ୍ତି ସହିତ। କମିଶନ ଭିଡିଓ କନଫରେନ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଣି କରିପାରନ୍ତି।
5. ଆଦେଶ। ସାମଗ୍ରୀ ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲେ ତିନି ମାସ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପାଞ୍ଚ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆଇନର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଯଦିଓ ପ୍ରକୃତ ସମୟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

ବିଲ୍ଡରଙ୍କ ବିଳମ୍ବ ଓ ଗୃହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗ

ଫ୍ଲାଟ ବା ପ୍ଲଟ ହସ୍ତାନ୍ତରରେ ବିଳମ୍ବ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ସୁବିଧା ନଦେବା, ଏବଂ ନିମ୍ନମାନର ନିର୍ମାଣ ସେବାରେ ତ୍ରୁଟି। କମିଶନ ବିଳମ୍ବ ପାଇଁ କ୍ଷତିପୂରଣ ସହିତ ଦଖଲ, କିମ୍ବା ସୁଧ ସହିତ ଅର୍ଥ ଫେରସ୍ତ ଆଦେଶ ଦେଇପାରନ୍ତି। ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ରିଅଲ ଏଷ୍ଟେଟ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିକାଶ) ଆଇନ, 2016 (Real Estate (Regulation and Development) Act) ରିଅଲ ଏଷ୍ଟେଟ ନିୟାମକ ପ୍ରାଧିକରଣ (RERA) ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିକାର ଦେଉଥିଲେ ବି ଘର କିଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉପଭୋକ୍ତା କମିଶନକୁ ଯାଇପାରିବେ (Imperia Structures Ltd. v. Anil Patni, 2020)। ମନେରଖନ୍ତୁ, ଆର୍ଥିକ ସୀମା ଦିଆଯାଇଥିବା ମୋଟ ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କିଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଜମି ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଯାଞ୍ଚ ତାଲିକା ଦେଖନ୍ତୁ।

ଅପିଲ ଓ ଆଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ

• ଜିଲ୍ଲା କମିଶନର ଆଦେଶ ବିରୁଦ୍ଧରେ 45 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ କମିଶନରେ ଅପିଲ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଆଦେଶ ହୋଇଥିବା ରାଶିର 50 ପ୍ରତିଶତ ଜମା କରିବାକୁ ହୁଏ (ଧାରା 41)।
• ରାଜ୍ୟ କମିଶନର ଆଦେଶ ବିରୁଦ୍ଧରେ 30 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଜାତୀୟ କମିଶନରେ ଅପିଲ କରାଯାଏ (ଧାରା 51)।
• କମିଶନର ଆଦେଶ ପାଳନ ନକରିବା ଧାରା 72 ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ମାଗଣା ଆଇନ ସେବା ଉପଲବ୍ଧ; ଦେଖନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାଗଣା ଆଇନ ସହାୟତା। ଉପଭୋକ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାମର ବର୍ଣ୍ଣନା ଉପଭୋକ୍ତା ବିବାଦ ଅଧୀନରେ ଅଛି, ଏବଂ କମିଶନର ଠିକଣା ଅଦାଲତ ଅଧୀନରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ।

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ସରକାରୀ ଉତ୍ସ

• ଉପଭୋକ୍ତା ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 2019 (India Code)
• e-Jagriti: ଅନଲାଇନ୍ ଉପଭୋକ୍ତା ଅଭିଯୋଗ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ
• ଜାତୀୟ ଉପଭୋକ୍ତା ବିବାଦ ପ୍ରତିକାର କମିଶନ
• ଜାତୀୟ ଉପଭୋକ୍ତା ହେଲ୍ପଲାଇନ୍
• 2021 ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ନିୟମ ଉପରେ ରିପୋର୍ଟ (SCC Online)

ସାଧାରଣ ସୂଚନା, ଆଇନଗତ ପରାମର୍ଶ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲା ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ତଥ୍ୟ ଓ ଦଲିଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଦଳେ। କୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।