ଓଡ଼ିଶାରେ ଧାରା 138 ଅଧୀନରେ ଚେକ୍ ବାଉନ୍ସ ମାମଲା କିପରି ଚାଲେ?

ଧାରା 138 କେବେ ଲାଗୁ ହୁଏ

ପରକ୍ରାମ୍ୟ ଲିଖତ ଆଇନ, 1881 (Negotiable Instruments Act)ର ଧାରା 138 ଅନୁଯାୟୀ, ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମସ୍ତ କଥା ସତ ହେଲେ ଚେକ୍ ଅନାଦାୟ ହେବା ଏକ ଅପରାଧ:

• ଚେକ୍‌ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଂଶିକ ଭାବେ ଏକ ଆଇନତଃ ବଳବତ୍ତରଯୋଗ୍ୟ ଋଣ ବା ଅନ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ପରିଶୋଧ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କେବଳ ଉପହାର ପାଇଁ ନୁହେଁ);
• ଏହାର ବୈଧତା ଅବଧି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା RBI ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସାଧାରଣତଃ ଚେକ୍‌ରେ ଲେଖାଥିବା ତାରିଖଠାରୁ ତିନି ମାସ;
• ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ବ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାଠାରୁ ଅଧିକ ହେବାରୁ ଏହା ଅଦେୟ ଫେରିଥିଲା (ଅନେକ ମାମଲାରେ "account closed" ବା ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେୟ ରୋକାଯିବା ଭଳି କାରଣରେ ଫେରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି);
• ପ୍ରାପକ (payee) ଅନୁମୋଦିତ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଲିଖିତ ଦାବି ନୋଟିସ ପଠାଇଥିଲେ; ଏବଂ
• ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ନୋଟିସ ପାଇବାର 15 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦେୟ କରିନଥିଲେ।

ଚେକ୍ ଓ ଦସ୍ତଖତ ସ୍ୱୀକାର କରାଗଲେ, ଧାରା 139 ଅନୁଯାୟୀ କୋର୍ଟ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଏକ ଋଣ ବା ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସମ୍ଭାବନାର ସନ୍ତୁଳନ (balance of probabilities) ଆଧାରରେ ଏପରି କୌଣସି ଋଣ ନଥିଲା ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡନ କରିପାରନ୍ତି।

ସମୟସୀମା

ଯଥେଷ୍ଟ କାରଣ ଦର୍ଶାଗଲେ କୋର୍ଟ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲରେ ବିଳମ୍ବ ମାର୍ଜନା କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନୋଟିସର ସମୟସୀମା କଠୋର ଭାବେ ଲାଗୁ ହୁଏ। 15 ଦିନର ଅବଧି ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦାଖଲ ହୋଇଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଅକାଳିକ (premature)।

ଦାବି ନୋଟିସ

• ଏହାକୁ ଲିଖିତ ଭାବେ, ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ୱୀକାର ସହ ରେଜିଷ୍ଟର୍ଡ ଡାକ, ସ୍ପିଡ୍ ପୋଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପ୍ରମାଣ କରିହେବା ଭଳି ଅନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କ ସଠିକ୍ ଠିକଣାକୁ ପଠାନ୍ତୁ। ଉପଯୁକ୍ତ ମାମଲାରେ କୋର୍ଟ ଇମେଲ୍ ଓ ମେସେଜିଂ ମାଧ୍ୟମରେ ନୋଟିସ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।
• ଚେକ୍ ନମ୍ବର, ତାରିଖ, ରାଶି, ବ୍ୟାଙ୍କ, ରିଟର୍ନ ମେମୋର ତାରିଖ ଓ ଫେରିବାର କାରଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ 15 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଚେକ୍ ରାଶି ଦେୟ ଦାବି କରନ୍ତୁ।
• ଡାକ ରସିଦ, ଟ୍ରାକିଂ ରିପୋର୍ଟ ଓ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ୱୀକାର ସାଇତି ରଖନ୍ତୁ। ସଠିକ୍ ଠିକଣା ଥାଇ ଯଦି ନୋଟିସ "refused" (ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ) ବା "unclaimed" (ଦାବିହୀନ) ଭାବେ ଫେରେ, ତେବେ ସାଧାରଣତଃ ନୋଟିସ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
• ଯେଉଁଠି ଏକ କମ୍ପାନୀ ଚେକ୍ ଦେଇଥିଲା, ସେଠାରେ କମ୍ପାନୀକୁ ଏବଂ ଏହାର ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ବା ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନୋଟିସ ପଠାନ୍ତୁ, କାରଣ ଧାରା 141 ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାୟୀ କରେ।

ଓଡ଼ିଶାରେ କେଉଁଠି ଦାଖଲ କରିବେ

ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀ ନ୍ୟାୟିକ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟ (JMFC)ଙ୍କ ନିକଟରେ ଦାଖଲ ହୁଏ। ଧାରା 142(2) ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି ଚେକ୍ ଏକ ଆକାଉଣ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଜମା କରାଯାଇଥିଲା, ତେବେ ସେହି ଆକାଉଣ୍ଟ ଥିବା ପ୍ରାପକଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖା ଯେଉଁ କୋର୍ଟର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି କୋର୍ଟରେ ମାମଲା ଚାଲେ। ଯଦି କାଉଣ୍ଟରରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖା ଯେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ସେଠାକାର କୋର୍ଟରେ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ପ୍ରାପକଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଅଛି, ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଅନ୍ୟତ୍ର ରହୁଥିଲେ ବି ସେ ସାଧାରଣତଃ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଦାଖଲ କରନ୍ତି। କୋର୍ଟର ବିବରଣୀ ଅଦାଲତ ଅଧୀନରେ ଅଛି।

ଅଭିଯୋଗ ସହିତ ଦାଖଲ କରିବାକୁ ଥିବା କାଗଜପତ୍ର

• ମୂଳ ଚେକ୍ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କର ରିଟର୍ନ ମେମୋ;
• ଡାକ ରସିଦ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ୱୀକାର ବା ଟ୍ରାକିଂ ରିପୋର୍ଟ ସହିତ ଦାବି ନୋଟିସର ନକଲ;
• ଋଣ ଦର୍ଶାଉଥିବା ଦଲିଲ, ଯେପରିକି ଋଣ ଚୁକ୍ତିନାମା, ଇନଭଏସ୍, ବ୍ୟାଙ୍କ ଟ୍ରାନ୍ସଫର ବା ଆକାଉଣ୍ଟ ଷ୍ଟେଟମେଣ୍ଟ;
• ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଶପଥପତ୍ର (affidavit of evidence); ଏବଂ
• କମ୍ପାନୀ ଅଭିଯୋଗକାରୀ ହେଲେ, ଦାଖଲ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ବୋର୍ଡ ପ୍ରସ୍ତାବ ବା ପ୍ରାଧିକରଣ ପତ୍ର।

ଧାରା 138 ମାମଲା ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଭିଯୋଗ ମାମଲା (complaint case); ଏଥିପାଇଁ ପୋଲିସ ଏଫଆଇଆର ପଞ୍ଜୀକୃତ କରେ ନାହିଁ।

ମାମଲା କିପରି ଚାଲେ

1. ସଂଜ୍ଞାନ ଓ ସମନ। କୋର୍ଟ ଅଭିଯୋଗ ଓ ଶପଥପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରି ସମନ ଜାରି କରନ୍ତି। ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଡାକ ସହିତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ସମନ ପହଞ୍ଚାଯାଇପାରିବ, ଏବଂ କୋର୍ଟ ଯଥାସମ୍ଭବ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଦେୟ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବା ଉଚିତ।
2. ହାଜର ଓ ଜାମିନ। ଅଭିଯୁକ୍ତ ହାଜର ହୋଇ ଜାମିନ ଦାଖଲ କରନ୍ତି। ଏହି ଅପରାଧ ଜାମିନଯୋଗ୍ୟ।
3. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଚାର। ଧାରା 143 ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଚାର (summary trial)ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ, ଯଦିଓ ବିଳମ୍ବ ସାଧାରଣ କଥା।
4. ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷତିପୂରଣ। ଧାରା 143A ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଚାରରେ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ନିଜକୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଥିରେ କୋର୍ଟ ତାଙ୍କୁ ଚେକ୍ ରାଶିର 20 ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏହା 60 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦେୟ, ଯାହା ଅଧିକ 30 ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାଯାଇପାରେ, ଏବଂ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଖଲାସ ହେଲେ ସୁଧ ସହିତ ଫେରସ୍ତ କରାଯାଏ।
5. ରାୟ। ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଇ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାରାଦଣ୍ଡ, କିମ୍ବା ଚେକ୍ ରାଶିର ଦୁଇଗୁଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରିମାନା, କିମ୍ବା ଉଭୟ ଦଣ୍ଡ ହୋଇପାରେ। କୋର୍ଟ ସାଧାରଣତଃ ଜରିମାନାରୁ ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
6. ଅପିଲ। ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ଚେକ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଦୌରା କୋର୍ଟରେ ଅପିଲ କରିପାରିବେ। ଧାରା 148 ଅନୁଯାୟୀ, ଅପିଲ କୋର୍ଟ ଜରିମାନା ବା କ୍ଷତିପୂରଣର ଅତି କମରେ 20 ପ୍ରତିଶତ ଜମା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇପାରନ୍ତି।

ସମାଧାନ ଓ ଆପୋସ

ଧାରା 147 ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅପରାଧ ଆପୋସଯୋଗ୍ୟ, ତେଣୁ ପକ୍ଷମାନେ ଅପିଲ ସମେତ ଯେକୌଣସି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଆପୋସ କରିପାରିବେ। କୋର୍ଟର ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କେନ୍ଦ୍ର ବା ଲୋକ ଅଦାଲତ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଧାନ ସାଧାରଣ। Damodar S. Prabhu v. Sayed Babalal H. (2010) ମାମଲାରେ ଶୀଘ୍ର ସମାଧାନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଆପୋସ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ, ଏବଂ Sanjabij Tari v. Kishore S. Borcar (2025) ମାମଲାରେ ସେହି ଯୋଜନାକୁ ସଂଶୋଧନ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ରାୟରେ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନଲାଇନ୍ ଦେୟ ଲିଙ୍କ ଯୋଗାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଭିଯୁକ୍ତ ସିଧାସଳଖ ଚେକ୍ ରାଶି ଦେଇପାରିବେ, ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଆୟକର ଆଇନ (Income Tax Act)ର ନଗଦ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ଦିଆଯାଇଥିବା ନଗଦ ଋଣ କେବଳ ସେହି କାରଣରୁ ଅବଳବତ୍ତରଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମାଧାନ ପୂର୍ବରୁ କୋର୍ଟରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଖର୍ଚ୍ଚ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।

ଯଦି ଆପଣ ଚେକ୍ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି

• ନୋଟିସକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହା ପାଇବାର 15 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଚେକ୍ ରାଶି ଦେୟ କଲେ କୌଣସି ଅପରାଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
• ଯଦି ଆପଣ ଋଣକୁ ବିବାଦ କରନ୍ତି, ତେବେ କାରଣ ଦର୍ଶାଇ ନୋଟିସର ଲିଖିତ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ, ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଯେ ଚେକ୍‌ଟି ଏପରି ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା (security) ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଯାହା କେବେ ସୃଷ୍ଟି ହିଁ ହୋଇନଥିଲା, କିମ୍ବା ଋଣ ପୂର୍ବରୁ ପରିଶୋଧ ହୋଇସାରିଛି।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେୟର ତାରିଖ ଓ ମାଧ୍ୟମ ସହିତ ରେକର୍ଡ ରଖନ୍ତୁ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାରିଖରେ କୋର୍ଟରେ ହାଜର ହୁଅନ୍ତୁ; ହାଜର ନହେଲେ ୱାରେଣ୍ଟ ଜାରି ହୋଇପାରେ।

ସାଙ୍ଗକୁ ଦେୱାନୀ ଅସୁଲି

ଧାରା 138 ମାମଲା ଚେକ୍ ଅନାଦାୟ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ। ପ୍ରାପକ ଟଙ୍କା ଅସୁଲି ପାଇଁ ଏକ ଦେୱାନୀ ମକଦ୍ଦମା ମଧ୍ୟ ଦାଖଲ କରିପାରିବେ, ଯେଉଁଠି ଲାଗୁ ହୁଏ ସେଠାରେ ଦେୱାନୀ କାର୍ଯ୍ୟବିଧି ସଂହିତା, 1908 (Code of Civil Procedure)ର ଅର୍ଡର XXXVII ଅନୁଯାୟୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମକଦ୍ଦମା (summary suit) ସମେତ। ଉଭୟ ଏକା ସମୟରେ ଚାଲିପାରେ।

CPC ଅର୍ଡର XXXVII ଅନୁଯାୟୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମେତ ଆଦାୟ ମକଦ୍ଦମା କିପରି ଚାଲେ, ତାହା ଓଡ଼ିଶାରେ ଅର୍ଥ ଆଦାୟ ମକଦ୍ଦମା ଇଂରାଜୀରେରେ ବୁଝାଯାଇଛି। ଦାବି ନୋଟିସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ବା ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଇନଗତ ନୋଟିସ ଇଂରାଜୀରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମାମଲାର ସମୟସୀମା ପାଇଁ ତାମାଦି ଅବଧି ସାରଣୀ ଇଂରାଜୀରେ।

ମାଗଣା ଆଇନ ସେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାଗଣା ଆଇନ ସହାୟତା। ଯଦି ଠକେଇ ଭଳି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଭିଯୋଗରେ ଏକ ଏଫଆଇଆର ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଜୀକୃତ ହୋଇଛି, ଦେଖନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏଫଆଇଆର ପଞ୍ଜୀକୃତ ହେଲେ କ’ଣ କରିବେ। ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାମର ବର୍ଣ୍ଣନା ଫୌଜଦାରୀ ମାମଲା ଓ ଦେୱାନୀ ମକଦ୍ଦମା ଅଧୀନରେ ଅଛି।

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ସରକାରୀ ଉତ୍ସ

• ପରକ୍ରାମ୍ୟ ଲିଖତ ଆଇନ, 1881 (India Code)
• ଭାରତର ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ: Sanjabij Tari v. Kishore S. Borcar (2025) ଓ Damodar S. Prabhu (2010)
• eCourts ସେବା: ମାମଲାର ସ୍ଥିତି ଓ ଆଦେଶ
• Sanjabij Tari ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଉପରେ ରିପୋର୍ଟ (Verdictum)

ସାଧାରଣ ସୂଚନା, ଆଇନଗତ ପରାମର୍ଶ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲା ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ତଥ୍ୟ ଓ ଦଲିଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଦଳେ। କୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।