ଏହି ପୃଷ୍ଠାରେ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର
ଏହା ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ (personal law) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ, 1956 ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରେ, ଏବଂ 2005ଠାରୁ ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଝିଅମାନଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ସମାନ ଅଧିକାର ଅଛି। ବଣ୍ଟନ ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ପାରିବାରିକ ବୁଝାମଣା ବା ବଣ୍ଟନ ଦଲିଲ (partition deed) ଦ୍ୱାରା ସହମତିରେ ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ବଣ୍ଟନ ମକଦ୍ଦମା (partition suit)ରେ କୋର୍ଟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇପାରେ।
କେଉଁ ଆଇନ ଲାଗୁ ହୁଏ
- ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ଶିଖଙ୍କ ସମେତ: ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956)।
- ମୁସଲମାନ: ମୁସଲିମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ (ଶରିୟତ) ପ୍ରୟୋଗ ଅଧିନିୟମ, 1937 (Muslim Personal Law (Shariat) Application Act, 1937) ଅଧୀନରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ମୁସଲିମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ।
- ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ, ପାର୍ସୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ: ଭାରତୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ, 1925, ଯେଉଁଥିରେ ପାର୍ସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ନିୟମ ଅଛି।
କିଛି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଶେଷ ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଯେପରି ବିଶେଷ ବିବାହ ଅଧିନିୟମ, 1954 (Special Marriage Act, 1954) ଅଧୀନରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସହାୟିକାର ବାକି ଅଂଶ ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ଇଚ୍ଛାପତ୍ର ବିନା ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ
ତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀ I ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ (ଧାରା 8), ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବିଧବା ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ଝିଅ ଓ ମା’, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ ପୁଅ ବା ଝିଅର ସନ୍ତାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ସେମାନେ ଏକାଠି ପାଆନ୍ତି। ଧାରା 10 ଅଧୀନରେ, ବିଧବା (କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ବିଧବା ମିଶି) ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବିତ ପୁଅ ଓ ଝିଅ ଏବଂ ମା’ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବମୃତ ପୁଅ ବା ଝିଅର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ସେହି ପିତା/ମାତା ପାଇଥାନ୍ତେ ବୋଲି ଅଂଶକୁ ବାଣ୍ଟି ନିଅନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ବିଧବା ପତ୍ନୀ, ଦୁଇ ପୁଅ, ଗୋଟିଏ ଝିଅ ଓ ମା’ଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ-ପଞ୍ଚମାଂଶ ପାଆନ୍ତି। କେବଳ ଶ୍ରେଣୀ I ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନଥିଲେ ହିଁ ସମ୍ପତ୍ତି ଶ୍ରେଣୀ II ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଦୂର ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ।
ଇଚ୍ଛାପତ୍ର ବିନା ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ମହିଳାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ
ଧାରା 15 ଅଧୀନରେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଝିଅ (ପୂର୍ବମୃତ ସନ୍ତାନର ସନ୍ତାନଙ୍କ ସମେତ) ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ, ତା’ପରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ, ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ, ସେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ କିମ୍ବା ସ୍ୱାମୀ ବା ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ପାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ନିୟମ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ।
ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ 2005ଠାରୁ ଝିଅଙ୍କ ଅଧିକାର
9 ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2005ଠାରୁ ବଳବତ୍ତର ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର (ସଂଶୋଧନ) ଅଧିନିୟମ, 2005 ମିତାକ୍ଷରା ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଯୌଥ ହିନ୍ଦୁ ପରିବାରରେ ଝିଅକୁ ଜନ୍ମସୂତ୍ରରେ ସହଦାୟାଦ (coparcener) କରିଛି, ପୁଅ ଭଳି ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସହ। Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma (2020)ରେ ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ କହିଥିଲେ ଯେ ଏହି ଅଧିକାର ସେହି ତାରିଖରେ ପିତା ଜୀବିତ ଥିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। 20 ଡିସେମ୍ବର 2004 ପୂର୍ବରୁ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଦଲିଲ ବା କୋର୍ଟ ଡିକ୍ରି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ବଣ୍ଟନକୁ ପୁଣି ଖୋଲାଯାଏ ନାହିଁ।
ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ କିପରି ବଣ୍ଟନ ହୁଏ
ସହମତି ଦ୍ୱାରା
ସମସ୍ତ ଅଂଶୀଦାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ପାରିବାରିକ ବୁଝାମଣା ବା ବଣ୍ଟନ ଦଲିଲ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ସମ୍ପତ୍ତି ବାଣ୍ଟି ପାରିବେ। ଯେଉଁ ଦଲିଲ ନିଜେ ସ୍ଥାବର ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ କରେ, ତାହା ସାଧାରଣତଃ ଷ୍ଟାମ୍ପ ଶୁଳ୍କ ଦେଇ ପଞ୍ଜୀକୃତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ; ପୂର୍ବର ଏକ ମୌଖିକ ପାରିବାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କିପରି ରେକର୍ଡ କରାଯାଇପାରିବ, ତାହା ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ହେବ।
ବଣ୍ଟନ ମକଦ୍ଦମା ଦ୍ୱାରା
ଅଂଶୀଦାରମାନେ ସହମତ ହୋଇନପାରିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକେହି ଦେୱାନୀ କୋର୍ଟରେ ବଣ୍ଟନ ମକଦ୍ଦମା ଦାଏର କରିପାରିବେ। କୋର୍ଟ ପ୍ରଥମେ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଘୋଷଣା କରି ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଡିକ୍ରି (preliminary decree) ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ତା’ପରେ, ସାଧାରଣତଃ ଜଣେ କମିଶନର ବଣ୍ଟନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବା ପରେ, ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ କରି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଡିକ୍ରି (final decree) ଦିଅନ୍ତି। ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟାବହାରିକ ନହେଲେ, କୋର୍ଟ ବଣ୍ଟନ ଅଧିନିୟମ, 1893 (Partition Act, 1893) ଅଧୀନରେ ବିକ୍ରିର ଆଦେଶ ଦେଇପାରିବେ।
ବଣ୍ଟନ ପରେ
ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି (RoR)ରେ ନୂଆ ଅଧିକାର ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶୀଦାର ନାମାନ୍ତରଣ (mutation) ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପ୍ରମାଣପତ୍ର, ଝିଅମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଇଂରାଜୀରେ, ପାରିବାରିକ ବୁଝାମଣା ଦଲିଲ ଇଂରାଜୀରେ ଏବଂ ଦଲିଲ ବା ମକଦ୍ଦମା ଦ୍ୱାରା ବଣ୍ଟନ। ମୁସଲିମ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ପରିବାର ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମୁସଲିମ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଇଂରାଜୀରେ।
ସାଧାରଣତଃ ଆବଶ୍ୟକ କାଗଜପତ୍ର
- ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା ବଂଶାବଳୀ
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ପତ୍ତିର ମାଲିକାନା ଦଲିଲ ଓ ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି
- ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ, ଜମା ଓ ନିବେଶର ବିବରଣୀ। ନମିନି ସାଧାରଣତଃ ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଋଣ ଓ ସିକ୍ୟୁରିଟି ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ, 1925ର ଧାରା 372 ଅଧୀନରେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ପ୍ରମାଣପତ୍ର (succession certificate) ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ବିବାହିତା ଝିଅର କ’ଣ ଅଂଶ ଅଛି?
ହଁ। ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ ଅଧୀନରେ, ଝିଅ ବିବାହିତା ହୁଅନ୍ତୁ ବା ନହୁଅନ୍ତୁ, ସେ ଶ୍ରେଣୀ I ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଏବଂ 2005ଠାରୁ ସେ ପୈତୃକ (ସହଦାୟାଦୀ/coparcenary) ସମ୍ପତ୍ତିରେ ପୁଅ ଭଳି ସମାନ ଭାବେ ସହଦାୟାଦ (coparcener)।
ଜଣେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କ’ଣ ସମଗ୍ର ସମ୍ପତ୍ତି ବିକ୍ରି କରିପାରିବେ?
ନା। ବଣ୍ଟନ ପୂର୍ବରୁ, ଜଣେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କେବଳ ନିଜର ଅବିଭକ୍ତ ଅଂଶ ସମ୍ପର୍କରେ କାରବାର କରିପାରିବେ। ଅବିଭକ୍ତ ଅଂଶର କ୍ରେତାଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ପାଇବା ପାଇଁ ବଣ୍ଟନ ମାଗିବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ।
ପାରିବାରିକ ବୁଝାମଣା (family settlement)ର କ’ଣ ପଞ୍ଜୀକରଣ ଆବଶ୍ୟକ?
ଯେଉଁ ଦଲିଲ ନିଜେ ସ୍ଥାବର ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ କରେ, ତାହା ସାଧାରଣତଃ ଷ୍ଟାମ୍ପ ଶୁଳ୍କ ଦେଇ ପଞ୍ଜୀକୃତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ପୂର୍ବରୁ ହୋଇସାରିଥିବା ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ରେକର୍ଡ କରୁଥିବା ସ୍ମାରକପତ୍ର (memorandum)କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଭାଷା ଓ ତଥ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟର ନମିନି କ’ଣ ଏହାର ମାଲିକ?
ସାଧାରଣତଃ ନୁହେଁ। କୋର୍ଟମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ନମିନି ସାଧାରଣତଃ ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନ ଅଧୀନରେ ଏହାର ହକଦାର।
ସରକାରୀ ଉତ୍ସ
- ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅଧିନିୟମ, 1956 (Hindu Succession Act) (India Code)
- ଭାରତୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନ, 1925 (Indian Succession Act, 1925) (India Code)
- ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ: ରାୟ
- ଭୂଲେଖ (Bhulekh), ଓଡ଼ିଶା ସରକାର (ଜମି ରେକର୍ଡ)
ସାଧାରଣ ସୂଚନା, ଆଇନଗତ ପରାମର୍ଶ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲା ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ତଥ୍ୟ ଓ ଦଲିଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଦଳେ। କୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।